To άρθρο 24 Σ δεν πρέπει να αναθεωρηθεί

1. Είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι βιώνουμε μια εποχή ταχύτατων αλλαγών στο περιβάλλον, κλιματική κρίση, κλιματική αλλαγή[1], υπερθέρμανση του πλανήτη, φυσικές καταστροφές[2], ενεργειακά ζητήματα εξαιτίας και του πολέμου στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή, ένταση στη βιοποικιλότητα[3] και στον παράκτιο και νησιωτικό χώρο. Συνάμα, 300 Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια εκπονούνται και αποτελούν σύμφωνα με τον Πρόεδρο του ΤΕΕ ένα «ολοκληρωμένο Πολεοδομικό Σχεδιασμό σε ολόκληρη τη χώρα  που αποτελεί  τη μόνη λύση για τη βιώσιμη ανάπτυξη»[4].

2. Το ερώτημα που γεννιέται είναι εάν τυχόν το άρθρο 24 του Συντάγματος θα πρέπει να συμπληρωθεί με μια φράση για την επιτάχυνση των επενδύσεων ή με μία αναφορά στη κλιματική κρίση. Θα πρέπει να τονιστεί ειδικότερα ότι το καταρχήν ερώτημα που γεννιέται  είναι εάν  μια οποιαδήποτε προσθήκη ή συμπλήρωση στο άρθρο 24 του Συντάγματος για την ασφαλέστερη και ταχύτερη ανάπτυξη και επιτάχυνση των επενδύσεων, στην πραγματικότητα θα υποτιμούσε όλα τα νομοθετήματα που θεσπίστηκαν από το 2011 έως 2020,  όπως, για παράδειγμα, τα Ειδικά Σχέδια Χωρικής Ανάπτυξης Δημοσίων Ακινήτων, τα Ειδικά Σχέδια Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικών Επενδύσεων, οι Περιοχές Οργανωμένης Ανάπτυξης Τουρισμού[5], το Ειδικό Πολεοδομικό  Σχέδιο[6] κ.λ.π. Τα παραπάνω νομοθετήματα και ειδικοί σχεδιασμοί θεσπίστηκαν αποκλειστικά και μόνο για να ανανοηματοδοτήσουν την ελληνική οικονομία και να υπερβούν την αδυναμία των βασικών μέχρι τότε νομοθετημάτων για το σχεδιασμό του αστικού και εξωαστικού χώρου, όπως οι νόμοι  1337/1983 και 2508/1997 που στόχο είχαν την προσέλκυση των μεγάλων επενδύσεων, την προώθηση της επιχειρηματικότητας και τη βελτίωση των υποδομών δικτύων και υπηρεσιών στους πολίτες.

Πάντως, ο πολεοδομικός σχεδιασμός, ως είδος σχεδιασμού, σύμφωνα με τις επιταγές του άρθρου  24 παρ. 2 του Συντάγματος,  δεν μπορεί να είναι μια ιδιωτική υπόθεση αλλά  οφείλει να είναι κρατικός, με στόχο την εξυπηρέτηση του δημόσιου συμφέροντος, ώστε η επιλογή των ορθολογικών κριτηρίων, στη ρύθμιση του χώρου, να οδηγεί πάντα στην εξυπηρέτηση της λειτουργικότητας των οικισμών και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων[7]. Για αυτό το λόγο, πρέπει να υφίσταται το στοιχείο της κανονιστικότητας των όρων και περιορισμών δόμησης, υπό την έννοια ότι δεν νοείται οι όροι και περιορισμοί δόμησης να προβλέπονται σε άλλο νομοθέτημα πλην του πολεοδομικού σχεδιασμού που ελέγχεται από όργανα της Πολιτείας[8]. Οι όροι και περιορισμοί δόμησης, άλλωστε, που, όπως προβλέπεται και στην εννοιολογική αποσαφήνιση, με τον ν. 4759/2020, του πολεοδομικού σχεδιασμού, αποτελούν αντικείμενο αποκλειστικά και μόνο του κρατικού πολεοδομικού σχεδιασμού, που μπορούν να τροποποιούνται μόνο με τα εργαλεία της Πολιτείας[9].

Εξάλλου, μόνο  μια προσθήκη στο άρθρο 24 του Συντάγματος για την επιτάχυνση των επενδύσεων δεν μπορεί να κινητοποιήσει τις ανομολόγητες γραφειοκρατικές αγκυλώσεις που αποτελούν την κύρια αιτία καθυστέρησης κάθε επιχειρηματικής πρωτοβουλίας και δραστηριότητας. Μήπως όμως η προστασία του περιβάλλοντος και η επιτάχυνση των επενδύσεων συναρτάται άμεσα και από την ποιότητα των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων ή των Ειδικών Πολεοδομικών Σχεδίων για τις NATURA που εκπονούνται σε όλη τη χώρα και κυρίως από την πληρότητα της υλοποίησης του ουσιαστικού και ρυθμιστικού περιεχομένου τους; Μήπως δηλαδή η  προστασία  του περιβάλλοντος  επιτυγχάνεται με την αρτιότερη και κυρίως ταχύτερη θέσπιση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών για τις δεκατρείς περιοχές ΝΑTURA 2000 που καλύπτουν όλη τη χώρα αλλά, αν και η εκπόνησή τους έχει ξεκινήσει εδώ και πέντε χρόνια, δεν έχει ακόμα υποβληθεί το σχετικό π.δ. προς επεξεργασία στο ΣτΕ; Συνάμα, ερωτήματα επίσης γεννιούνται ως προς τα ζητήματα του αντιπλημμυρικού σχεδιασμού, της διαχείρισης των υδάτινων πόρων της λειψυδρίας, που ακόμα δεν έχουν υλοποιηθεί με τεράστιες επιπτώσεις σε κάθε βροχόπτωση στην Αττική ή στο Θεσσαλικό κάμπο.

3. Προτείνεται στη θεωρία από ιδιαίτερα αξιόλογους συναδέλφους η προσθήκη στο Σύνταγμα σχετικής παραγράφου για την διαχείριση της κρίσης του κλίματος για την ανάδειξη της κατ’ εξοχήν διαγενεακής διάστασής του, έτσι ώστε να αποτραπούν ανεπανόρθωτες βλάβες[10] ή η σύσταση ανεξάρτητων αρχών και υποστηρίζεται η αναγκαιότητα για διαμόρφωση ενός κατάλληλου συνταγματικού πλαισίου για την προστασία του κλίματος[11], διότι εν τέλει η κλιματική κρίση έχει ιδιαιτερότητες που υπερβαίνουν τις προβλέψεις του συντακτικού νομοθέτη του 1975 και του αναθεωρητικού[12] του 2001 ή τέλος η ένταξη της αρχής της βιωσιμότητας σε μια νέα παράγραφο[13] στο άρθρο 25.

Μόνο που για την προστασία του κλίματος και των προκλήσεων και συνεπειών από φυσικές καταστροφές, όπως οι καταστροφές στη Μάνδρα, στο Μάτι, η υπερχείλιση του  Έβρου πριν δύο μήνες,  το φαινόμενο Ντάνιελ πριν τρία χρόνια στο Βόλο και στη Θεσσαλία, το μεγάλο ζήτημα που αναδείχθηκε ήταν ότι δεν υλοποιήθηκαν και δεν εφαρμόστηκαν οι νόμοι που είχαν θεσπιστεί για το χωροταξικό – πολεοδομικό σχεδιασμό και για την προστασία του περιβάλλοντος.

4. Μήπως η κλιματική κρίση μπορεί να μετριαστεί και με την ολοκλήρωση των ειδικών χωροταξικών πλαισίων για τις ΑΠΕ και τον τουρισμό που εκπονούνται τα τελευταία 6 και 10 χρόνια αντίστοιχα, τα θαλάσσια χωροταξικά σχέδια για το Βόρειο και Νότιο Αιγαίο, την ολοκλήρωση του εθνικού προγράμματος για τα υπεράκτια αιολικά πάρκα σύμφωνα με τις επιταγές του ν. 4964/2022,  δεδομένου ότι ο χερσαίος χώρος για τις ΑΠΕ έχει πλέον εξαντληθεί η φέρουσα ικανότητά του; Οι καθυστερήσεις στην υλοποίηση βασικών συνταγματικών επιταγών, όπως η θέσπιση χωροταξικών πλαισίων, η κατάρτιση δασικών χαρτών και η κτηματογράφηση, δημιουργούν προβλήματα αξεπέραστα για την προοπτική ανάπτυξης της χώρας[14].

5. Συνάμα θα πρέπει να επισημανθεί ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου, η κλιματική κρίση, η αλλαγή, αν και αποτελούν ιδιαίτερες προκλήσεις για το περιβάλλον, λειτουργούν «ανεξάρτητα» από τυχόν ειδική ρητή πρόβλεψη[15] τόσο του άρθρου 24 Σ. όσο και του βασικού εκτελεστικού του νόμου 1650/1986, που αποσαφηνίζει την έννοια του περιβάλλοντος στο άρθρο 2 παρ. 1.

6. Επίσης, δεδομένου του καθολικού χαρακτήρα των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής ή κρίσης, του διασυνοριακού χαρακτήρα τους και του αόριστου αριθμού των θιγομένων προσώπων[16], η νομολογία πολλών Δικαστηρίων, εκτός της Ελλάδας, όπως χαρακτηριστικά η νομολογία του ΕΔΔΑ (υπόθεση 53600/2020 Verein Klimaseniorinen) και του BVerFGE 2656/2018 για τον έλεγχο συνταγματικότητας του κλιματικού νόμου στην Ο.Δ. Γερμανίας[17], ο οποίος κατά την απόφαση του Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου της Ο.Δ. Γερμανίας δεν προστατεύει με επάρκεια τα περιβαλλοντικά δικαιώματα των επόμενων γενεών[18], η απόφαση Urgenda Foundation κατά Ολλανδίας, με την οποία καθορίστηκε ποσοστό υποχρέωσης μείωσης των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου[19], διαμορφώνουν ένα καθοριστικό προδρομικό χαρακτήρα και για τις εκκρεμείς κλιματικές δίκες και στην Ελλάδα με χαρακτηριστικό παράδειγμα την κλιματική δίκη, που εκκρεμεί στο ΣτΕ και αφορά σχέδιο ανάπτυξης ενεργειακής γης από υδρογονάνθρακες που ευθύνονται κατά τους αιτούντες για την κλιματική αλλαγή[20].

Πάντως, σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα, ότι η πενηντάχρονη υλοποίηση του ρυθμιστικού περιεχομένου του άρθρου 24 του Συντάγματος συνέδραμε καθοριστικά όχι μόνο στην απρόσκοπτη αλλά και  στην ιδιαίτερα ομαλή ενσωμάτωση τόσο των διεθνών συμβάσεων όσο και των ευρωπαϊκών οδηγιών στην ελληνική έννομη τάξη[21].

Η παραπάνω σκέψη ενισχύεται και από το γεγονός ότι τόσο το ΣτΕ όσο και τα Διοικητικά Εφετεία ερμηνεύουν την προθεσμία και το έννομο συμφέρον ευρύτατα σε όλες τις περιβαλλοντολογικές και σε αρκετές πολεοδομικές ένδικες διαφορές, όπως ενδεικτικά η πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου[22] που επιχειρήθηκε να λάβει χώρα το  2015, η μεγάλη ανάπλαση του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού, έτσι ώστε να μην συνιστούν εμπόδιο στην περαιτέρω εξέταση της ουσίας μιας υπόθεσης[23].

7. Σήμερα δεν χρειαζόμαστε καμία προσθήκη στο άρθρο 24 ούτε για την κλιματική κρίση ούτε για την επιτάχυνση των επενδύσεων. Για να συνεχιστεί ένας δημιουργικός διάλογος της νομολογίας με έρεισμα το άρθρο 24 του Συντάγματος, όπως επισημαίνει ο Αντιπρόεδρος του 5^ου Τμήματος του ΣτΕ Χρ. Ντουχάνης[24], βασική προϋπόθεση είναι ότι η Πολιτεία δεν θα μείνει άπρακτη για τα ζητήματα αιχμής τόσο του περιβάλλοντος, όπως και της κλιματικής αλλαγής, της υπέρβασης της φέρουσας ικανότητας και για τις επιπτώσεις του υπερτουρισμού και της βραχυχρόνιας μίσθωσης ως μίας αυτοτελούς τουριστικής χρήσης που διαλύει τον κοινωνικό ιστό.

Είναι επομένως καλοδεχούμενη κάθε θεωρητική πρόταση από επίσης αξιόλογους θεωρητικούς, για την ανάγκη τροποποίησης του νομοθετικού πλαισίου του Ν. 4414/2016, όπως εκάστοτε ισχύει, έτσι ώστε να καταρτίζονται σχέδια προσαρμογής κλιματικής αλλαγής για κάθε ζώνη αντί για την περιφέρεια[25], καθώς επίσης στην ενίσχυση των πολιτικών επιλογών μετριασμού της κλιματικής αλλαγής με τον σχεδιασμό[26].

8. Συνάμα και η Πολιτεία δεν μπορεί να διαμορφώνει με τα νομοθετήματα της ένα μοναδικό εργαλείο παγκοσμίως, όπως είναι ο ΝΟΚ, που να θεσπίζει όρους και περιορισμούς δόμησης, όπως είναι ο όγκος και το ύψος χωρίς να λαμβάνει υπόψη τη γεωφυσικότητα του εδάφους και το σχεδιασμό μιας περιοχής[27]. Διότι όταν κατά το σχεδιασμό μιας πόλης (ΓΠΣ, ΤΠΣ) επιτρέπεται η ανέγερση 5 ορόφων και με τα κίνητρα για τα βιοκλιματικά κτίρια του ΝΟΚ, όπως η μη προσμέτρηση στο συντελεστή τετραγωνικών μέτρων, κάποιος οικοδομεί 8 ορόφους, τότε δεν καταστρατηγείται μόνο το  άρθρο 24, αλλά και το άρθρο 17 του Συντάγματος, διότι απομειώνεται η ιδιοκτησία των υπολοίπων κατοίκων που συνορεύουν με την 8οροφη οικοδομή στο βαθμό που αυτοί στερούνται τον φωτισμό, τον ήλιο, τον αερισμό, από την ανοικοδόμησή της καταστρατηγείται η δίκαιη ισορροπία[28] του άρθρου 17 και 24 του Συντάγματος.

Εξάλλου, το δικαίωμα στο χώρο απορρέει μεν από το άρθρο 17 αλλά αποκτά διαδικαστική και δικονομική αυτοτέλεια μόνο υπό το πρίσμα του άρθρου 24 στο βαθμό που μπορεί να λειτουργήσει ως θεσμικό εργαλείο συμπληρωματικό του δικαιώματος στο περιβάλλον. Διότι η αρμονική συμβίωση  των άρθρων 24 και 17 «ενισχύει τη συμμετοχική διαδικασία στο σχεδιασμό, αμφισβητεί δικαστικά πράξεις ή παραλείψεις της διοίκησης, διευρύνει τα μέσα προστασίας της ιδιοκτησίας και κυρίως προκαλεί την επαγρύπνηση των ιδιοκτητών και των υποψηφίων ιδιοκτητών, σχετικά με τις ενέργειες που υποβαθμίζουν συνολικά τον χώρο για τον οποίο αυτοί ενδιαφέρονται» [29].

9. Διερωτώμαι, εάν είχε τεθεί οποιαδήποτε προσθήκη φράσης στο Σύνταγμα κατά την εκτεταμένη αναθεώρηση του 2001 για την απαγόρευση αυθαιρέτων, τότε δεν θα κτίζονταν αυθαίρετα; Πάντως η Πολιτεία ομολογεί ότι δεν ασκήθηκαν έλεγχοι στον αστικό και εξωαστικό χώρο και ως εκ τούτου ανοικοδομήθηκαν αυθαίρετα τα οποία στην συνέχεια τακτοποιήθηκαν ή νομιμοποιήθηκαν, όπως προκύπτει και από τις περίπου 1.200.000 δηλώσεις, από το 2011 έως τις 28.3.2022, οι οποίες αντιστοιχούν σε περισσότερες από 4.100.000 επιμέρους πολεοδομικές παραβάσεις[30].

10. Ωστόσο, μήπως η μη εφαρμογή του νόμου είναι μορφή κρίσης της πολιτικής, στο βαθμό που από το 1855 ξεκίνησαν οι πρώτες τακτοποιήσεις των αυθαίρετων οικοδομών στο κέντρο των Αθηνών ακολούθησαν τα 133 νομοθετήματα από το 1923-1985, με τα οποία τακτοποιούνταν οι παρανομίες που έχουν διαπράξει οι πρόσφυγες της μικρασιατικής καταστροφής αντί να χωροθετηθούν νόμιμες κατοικίες με βάση το ν.δ του 1923 ενώ συνεχίζονται ακόμη και σήμερα με τον νόμο του 4495/2017, όπως εκάστοτε ισχύει, οι τακτοποιήσεις που έχουν λάβει χώρα πριν το 2011[31];

11. Μήπως τελικά αντί για προσθήκες στο άρθρο 24 το μόνο που χρειάζεται είναι η εφαρμογή της πολεοδομικής – χωροταξικής και περιβαλλοντικής νομοθεσίας, όπως την ερμηνεύει το ΔΕΕ και το ΣτΕ, και των αντίστοιχων σχεδιασμών έτσι, ώστε να προστατευθεί όλη η χώρα από τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, τις φυσικές καταστροφές και να επιταχυνθούν οι επενδύσεις;  Διότι μόνο η τήρηση του  πολεοδομικού- χωροταξικού σχεδιασμού και της προστασίας του περιβάλλοντος εγγυάται την ασφάλεια του δικαίου και των επενδύσεων.

12. Το Σύνταγμα δεν είναι ούτε Νέος Οικοδομικός Κανονισμός, πού έχει τροποποιηθεί 108 φορές από τη θέσπισή του[32] ν. 4067/2012, ούτε ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας που θεσπίστηκε με το ν. 5209/2025 (ΦΕΚ A’ 100/13.06.2025) που θα εξειδικεύει τα πάντα αλλά ένα ευρύτατο πλαίσιο συναίνεσης όλων τον οικονομικών, κοινωνικών και αναπτυξιακών δυνάμεων.

13. Οι διατάξεις του άρθρου 24 του Συντάγματος, όπως ισχύουν σήμερα, δεν εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη. Πάγια το ΣτΕ δέχεται ότι το άρθρο 24 εφαρμόζεται σε συνδυασμό με το άρθρο 106 που αναφέρεται στην οικονομική ανάπτυξη. Η δυνατότητα αυτή αναγνωρίζεται καταρχήν από τη νομολογία σε περιπτώσεις, όπως η δημιουργία αιολικών πάρκων ή η άσκηση λατομικής ή μεταλλευτικής δραστηριότητας[33].

Ο διάλογος για την αναθεώρηση του άρθρου 24  Σ. αξίζει να εκκινήσει[34] εφόσον επιλυθούν τα διαρκή ζητήματα που απασχολούν τη χώρα μας, όπως ενδεικτικά η μη εφαρμογή του νόμου, ασαφείς και συχνές τροποποιήσεις του, ελλείψεις σχεδιασμών και υπέρμετρες καθυστερήσεις, η εφαρμογή αποσπασματικών νομοθετημάτων και διοικητικών αποφάσεων καθώς και η επιμονή σε ρυθμίσεις που αποδοκιμάζονται από τη νομολογία, που συνιστούν χρόνιες παθογένειες της Ελληνικής πολιτείας[35]. Μάλιστα ο Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ξενοδόχων επισημαίνει ότι η ασφάλεια δικαίου αποτελεί το θεμέλιο του επενδυτικού περιβάλλοντος και τελικά «η αβεβαιότητα αναδεικνύεται σε δομικό χαρακτηριστικό, αυξάνει το κόστος του χρήματος και δημιουργείται ένα περιβάλλον αβεβαιότητας στο οποίο αμφισβητούνται δικαιώματα, παγώνουν διαδικασίες και τη λύση καλύτερα να δώσουν τα Δικαστήρια»[36].

14. Τέλος, και ο Σύνδεσμος Ελλήνων Βιομηχάνων αδιάκοπα επαναλαμβάνει, ότι ο σχεδιασμός είναι ένα κεντρικός πυλώνας του επιχειρείν και συνδέεται άρρηκτα με όρους ασφάλειας δικαίου και των παραγωγικών επενδύσεων[37].

 

* Το άρθρο αποτελεί Εισήγηση στο 10ο Συνέδριο της Ένωσης Ασκούμενων και Νέων Δικηγόρων στο Ξενοδοχείο Ζαφόλια (5.3.2026), με θέμα : «Σύνταγμα και Δικαιοσύνη σε μετάβαση».

 

[1] Ε. Δούση, Κλιματική αλλαγή, σ. 23 επομ.

[2]  Χρ. Ζερεφός, Ι. Καψωμενάκης, Θ. Αντωνακάκη σε: Κ. Σερράος , Δ. Μέλισσας  (Επιμ.), Φυσικές καταστροφές και χωρικές πολιτικές, σ. 1-18 (2 επομ.).

[3] K. Böning-Gaese, J. Kersten, H. Trischler, Rettet die Vielfalt, Manifest für eine Biodiverse Gesellschaft, σ. 161  επομ.

[4] https://web.tee.gr/eidisis/olokliromenos-poleodomikos-schediasmos-se-olokliri-ti-chora-i/

[5] Δ. Μέλισσας, Το  Τοπικό  Χωρικό  Σχέδιο και Ειδικό  Χωρικό Σχέδιο, σ. 309 επομ.

[6] Δ. Μέλισσας, Το Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο στην πράξη,  σ. 4 επομ.

[7] Ν. Κομνηνός – Χλέπας, Η κατανομή πολεοδομικών αρμοδιοτήτων κατά το Σύνταγμα σε: Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Πολεοδομικές Αρμοδιότητες και Σύνταγμα, σ. 57.

[8] ΣτΕ 3992/2023, 1071-4/1994, 3236/1995, 6070/1996 Ολ.

[9] ΣτΕ 3661/2005 Ολ., 4946/1995.

[10] Κ. Γώγος, Σκέψεις για την αναθεώρησης  του άρθρου 24 του Συντάγματος  Syntagma Watch, 29.4.2025.

[11] Κ. Ηλιάδου, Η ανάγκη συνταγματική προστασίας   του κλίματος, Εφημ.Δ.Δ. 2024, σ. 544-549 (549).

[12] Κ. Καρτάλης, Είναι αναγκαία η ενσωμάτωση της κλιματικής κρίσης σε μία αναθεώρηση του Συντάγματος;, Προτάσεις για την Συνταγματική αναθεώρηση, 58 Εισηγήσεις για ένα σύγχρονο Σύνταγμα σ. 461-464 (461 επομ.).

[13] Μ. Παπαγεωργίου, Το τρισυπόστατο της βιώσιμης ανάπτυξης, ως οριζόντια Συνταγματική ρήτρα βιωσιμότητας, σε: Προτάσεις για την Συνταγματική Αναθεώρηση, 58 Εισηγήσεις για ένα σύγχρονο Σύνταγμα, σ. 455-460 (460).

[14] Κ. Σακελλαροπούλου, Νόμος και  Φύση, Περιβαλλοντικό Σύνταγμα και ΣτΕ στα χρόνια της κρίσης 2018, σ. 12.

[15] Κ. Σακελλαροπούλου, Σύνταγμα και Περιβάλλον. Το επαρκές οπλοστάσιο, Εφημ. Το Βήμα, 11.1.2026, σ. 19.

[16] Κλ. Πουϊκλή, Ι. Χατζηγιάννη, Δίκαιο Περιβάλλοντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σ. 342.

[17] Μ. Χατζηπαναγιώτου, Συνοπτική Παρουσίαση Σχολιασμός Σημείων της απόφασης του Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου της Γερμανίας για την κλιματική αλλαγή και την προστασία του περιβάλλοντος (24.3.2021) σε: Ε. Μπαλτά, Φ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή (Επιμ)., Κλιματική Κρίση και Δίκαιο, σ. 85-94 (85 επομ.).

[18] J. Kersten, Das ökologische Grundgesetz, σ. 35 επομ.

[19] Α. Ηλιάδου, Κλιματική Αλλαγή και Δίκαιο, Ζητήματα Δημοσίου Δικαίου σε: Ε. Μπαλτά Φ. Παναγοπούλου- Κουτνατζή (Επιμ.), Κλιματική Κρίση και Δίκαιο, σ. 5-24, (11 επ.).

[20] Θ. Νάντσου – Γ. Χασιώτης, Μια κλιματική δίκη για το LNG στην Αλεξανδρούπολη, Νόμος και Φύση, 29.7.2024.

[21] Γ. Γιαννακούρου, Το περιβαλλοντικό Σύνταγμα και το αναθεωρητικό εγχείρημα, Νόμος και Φύση,  Σεπτέμβριος 2018.

[22] ΣτΕ 2152/2015.

[23] ΣτΕ 667/2021, 895/2021.

[24] Χρ. Ντουχάνης, Η Συνταγματική νομολογία ως νομικό στοιχείο του κράτους δικαίου υπό το Σύνταγμα του 1975 : Η περίπτωση του άρθρου 24Σ σε: Ε. Βενιζέλος, (Επιμ.), 50 Χρόνια από το Σύνταγμα του 1975, σ. 527-536 (σ. 535).

[25] Κ. Καρτάλης, Είναι αναγκαία η ενσωμάτωση της κλιματικής κρίσης σε μια αναθεώρηση του Συντάγματος, σε: Προτάσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση, 58 Εισηγήσεις για ένα σύγχρονο Σύνταγμα, Διανέοσις  σ. 461-464 (461επομ.).

[26] Κ. Σερράος, Διαχείριση κλιματικών κινδύνων και χωρικός σχεδιασμός : μια νέα πρόκληση,  σε : Β. Ιωάννου (Επιμ.), Πολεοδομικός σχεδιασμός και αρχιτεκτονική της πόλης, σ. 161.

[27] Δ. Μέλισσας, ΝΟΚ, Ερμηνεία κατ’ άρθρο,  4^η Έκδοση, σ. 406  επομ.

[28] Θ. Μίντζας, Προστασία του περιβάλλοντος και ιδιοκτησία ακινήτων. Αναζητώντας τη δίκαιη ισορροπία, σ. 60 επομ.

[29] Στ. Τσεβάς, Δικαίωμα στο χώρο. Μελέτη για την προστασία της ακίνητης ιδιοκτησίας στο σύγχρονο δημόσιο δίκαιο του χώρου  σ. 158.

[30] Οδ. Δροπολίτης, Αυθαίρετα και ημιυπαίθριοι: Αυστηρότερα τα νέα πρόστιμα – Τι αλλάζει, https://www.aftodioikisi.gr/oikonomia/aythaireta-kai-imiypaithrioi-aystirotera-ta-nea-prostima-ti-allazei/#goog_rewarded , ΤΕΕ, Στατιστικά στοιχεία αυθαιρέτων μετά τη λήξη της προθεσμίας της 30ης Σεπτεμβρίου 2020, από το πληροφοριακό σύστημα του ΤΕΕ: https://web.tee.gr/eidisis/statistika-stoicheia-aythaireton-meta-ti-lixi-tis-prothesmias-tis-30is-septemvrioy-2020-apo-to-pliroforiako-systima-toy-tee/

[31] Δ. Μέλισσας, Μήπως η παράδοση της πολεοδομικής νομοθεσίας προδιαγράφει την αναίρεση του πολεοδομικού σχεδιασμού, Σύνταγμα, Δημοκρατία και Πολιτειακοί Θεσμοί, Τόμος ΙΙ,  Μνήμη Γ. Παπαδημητρίου, σ. 563-582( 563 επομ.).

[32] Δ. Μέλισσας, Νέος Οικοδομικός Κανονισμός, Ερμηνεία κατ’ Άρθρο, Δ΄ Έκδοση, σ. 902 επομ.

[33] Κ. Μενουδάκος, Αναθεώρηση του άρθρου 24 του Συντάγματος. Μια οπισθοδρομική πρόταση, Ιανουάριος,  Νόμος και Φύση, 2007.

[34] Κ. Τασούλας, Αναθεώρηση χρειάζεται και η νοοτροπία μας, Εφημ. Καθημερινή, 15.3.2026, σ. 7.

[35] Κ. Σακελλαροπούλου, Σύνταγμα και Περιβάλλον, το επαρκές οπλοστάσιο, Εφημ. Το Βήμα,11.1.2026.

[36] Γ. Χατζής, Η ασφάλεια δικαίου θεμέλιο του επενδυτικού περιβάλλοντος, Εφημ. Το Βήμα, Κυριακή 8.3.2026, σ. 14.

[37] ΣΕΒ Οικονομία και επιχειρήσεις, Η χωροταξία ως προϋπόθεση ανάπτυξης (ΙΙ): https://www.sev.org.gr/wp-content/uploads/2021/04/2021-04-08_SR_Horotaxia%CE%99%CE%99.pdf με πολλές αναφορές στην ασφάλεια δικαίου μέσω του χωρικού σχεδιασμού «Ειδική έκθεση εμπειρογνωμοσύνης για την προσαρμογή των σχετικών με την επιχειρηματικότητα πολιτικών και διαδικασιών από τη θέσπιση ειδικού θεσμικού πλαισίου για το θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό»: https://www.sev.org.gr/Uploads/Documents/52131/MELETI_final.pdf  (βλ. αναφορές σε ασφάλεια δικαίου σ. 2 και σ. 61). ΣΕΒ, Εθνικό Σύστημα  Χωρικού Σχεδιασμού από τη σκοπιά της επιχειρηματικότητας: https://www.sev.org.gr/Uploads/pdf/executive_Planning_Study.pdf. Ο Σφυγμός του Επιχειρείν 2024-25: https://www.sev.org.gr/wp-content/uploads/2025/05/2025-05-07_PressConf_SEVBusinessPulse.pdf (σελ. 10 και 11). Σχετικά με τα Εμπόδια που επηρεάζουν τη λειτουργία και ανάπτυξη των επιχειρήσεων: Η χωροταξία ως προϋπόθεση ανάπτυξης (ΙΙ): https://www.sev.org.gr/wp-content/uploads/2021/04/2021-04-08_SR_Horotaxia%CE%99%CE%99.pdf