10+1 ΤΟΜΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΑ ΑΘΗΝΑ (Αύγουστος 2007)

Η καταστροφική πυρκαγιά στην Πάρνηθα ανέδειξε για μια ακόμη φορά τα προβλήματα του πολεο­δομικού συγκροτήματος της Αθήνας. Αν και η πόλη κέρδισε πολύτιμα στοιχήματα από τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώ­νων, δυστυχώς δεν κατάφερε να διατηρή­σει τους ρυθμούς που είχε αναπτύξει. Σήμερα η Αθήνα εξακολουθεί να εμφανίζει την αμφιθυμία της πόλης που διεκδικεί μεν τη μετατροπή της σε διεθνές μητροπο­λιτικό κέντρο, αλλά ταυτόχρονα κινείται στους ρυθμούς μίας τριτοκοσμικής πόλης. Ποια λοιπόν Αθήνα θέλουμε; Ποιες το­μές χρειάζονται για να ανακτήσει το δυνα­μισμό της και να αποκτήσει την ταυτότητα που της λείπει; Αλλά και ποιες δυνάμεις είναι διατεθειμένες να στηρίξουν τις τομές αυτές;

 

Τομή 1η: Διοικητική αναδιοργάνωση

 

Η διοίκηση της πόλης είναι κατακερ­ματισμένη, γεγονός που αποτυπώνεται ανάγλυφα στις αναπτυξιακές και διοικητι­κές αρρυθμίες της. Μία νέα μορφή μητροπολιτικής οργάνωσης -ενδεχομένως με έ­να δευτεροβάθμιο μητροπολιτικό ΟΤΑ- εί­ναι αναγκαία, ώστε λειτουργίες της πόλης να παράγονται ενοποιημένα και άρα συντονισμένα.

 

Τομή 2η: Το νέο ρυθμιστικό σχέδιο

 

Η πόλη λειτουργεί ουσιαστικά με βά­ση το Ρυθμιστικό Σχέδιο του 1985, αν και η αλήθεια είναι ότι σχετική επικαιροποίηση έγινε το 1999-2000 με αφορμή τις χωροθετήσεις συγκεκριμένων ολυ­μπιακών έργων. Χαρακτηριστικά αναφέ­ρεται ότι το Ρυθμιστικό Σχέδιο αγνοεί τον προαστιακό σιδηρόδρομο, την Αττι­κή οδό αλλά και το Τραμ. Και όμως η α­ναθεώρηση του Σχεδίου καθυστερεί πει­σματικά, με αποτέλεσμα η πόλη να αδυ­νατεί να προσδιορίσει το βηματισμό της. Σε κάθε περίπτωση το νέο ρυθμιστικό σχέδιο θα πρέπει να περιορίζει την τραυ­ματική επιχειρηματική φόρτιση συγκε­κριμένων αξόνων της πόλης (λχ. της Κηφισίας), τον υπέρμετρο πολλαπλασιασμό των εμπορικών κέντρων, την επέ­κταση της πόλης προς τα ανατολικά, την επέλαση νέων χρήσεων στις περιοχές α­μιγούς κατοικίας, την αυξανόμενη εξάρ­τηση από τη χρήση ιδιωτικών αυτοκι­νήτων κ.ά. Θα πρέπει επίσης να αποκαθι­στά το δίκτυο των υπερτοπικών πόλων πολιτισμού και αθλητισμού που κτίστηκε με βάση τις ολυμπιακές εγκαταστάσεις, να ενισχύει την επικοινωνία της πόλης με τη θάλασσα, αλλά και να προστατεύει με κάθε τρόπο κρίσιμα αποθέματα της πόλης, όπως τον Ελαιώνα και την πεδιά­δα των Μεσογείων.

 

Τομή 3η: Ο δημόσιος χώρος

 

Η Αθήνα είναι ίσως η πόλη με την πιο αλαζονική συμπεριφορά προς το δημόσιο χώρο της. Και αυτό παρά το γεγονός ότι ο δημόσιος χώρος είναι πρακτικά το μόνο μέρος όπου οι πολίτες είναι ίσοι μεταξύ τους, ανεξάρτητα από την τάξη από την ο­ποία προέρχονται. Η επέλαση της ιδιωτι­κής κατασκευής και της ιδιωτικής χρήσης στο δημόσιο χώρο έχει ξεπεράσει κάθε ό­ριο παρά τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων τοπικών αρχόντων. Περισσότεροι δρόμοι σε βάρος ανοικτών χώρων, πλατεί­ες και πεζόδρομοι υπό κατάληψη. Ουσια­στικά η πόλη αναπτύσσεται για να εξυπη­ρετήσει αυτούς που έχουν αυτοκίνητα α­ντί αυτούς που δεν έχουν ή δεν τα χρησι­μοποιούν. Λύσεις υπάρχουν και δεν χρειά­ζεται να ανακαλυφθεί ο τροχός. Αυτό που δεν υπάρχει είναι η πολιτική βούληση.

 

Τομή 4η: Μία νέα αρχιτεκτονική

 

Η κτιριακή και συνακόλουθα αισθητι­κή εξαθλίωση της πόλης είναι προφα­νής, με ελάχιστες χωρικές ή σημειακές ε­ξαιρέσεις. Φαίνεται ότι παθήματα του παρελθόντος, όπως το έγκλημα της αντιπα­ροχής, για το οποίο δεν βρέθηκε ποτέ ο «ένοχος», δεν έγιναν μαθήματα. Η πόλη συνεχίζει και κτίζεται απρόσωπα, με κατασκευές που δεν αξιοποιούν τις αρχές της βιοκλιματικής, με αδιαφορία σε ότι αφορά σύγχρονες τεχνικές εξοικονόμη­σης ενέργειας, με πολεοδομικές πρωτο­τυπίες που δυστυχώς βρίσκουν πρόσφο­ρο έδαφος λόγω της περίπλοκης -και ελ­λιπούς- πολεοδομικής νομοθεσίας. Ταυ­τόχρονα οικονομικά μέτρα δρομολογού­νται χωρίς να αξιολογείται η επίπτωσή τους στο χρόνο ανανέωσης της πόλης. Για παράδειγμα η εισαγωγή του (φοροεισπρακτικού) μέτρου του ΦΠΑ στα ακίνη­τα τριπλασίασε, για το 2006, τις κατεδα­φίσεις μονοκατοικιών στην Αθήνα.

 

Τομή 5η: Οι ελεύθεροι χώροι και το δί­κτυο πράσινου

 

Η πόλη στερείται επαρκούς πράσινου καθώς διαθέτει μόλις 2,5 τ.μ. πράσινου ανά κάτοικο. Παράλληλα αντιμετωπίζει τους ε­λεύθερους χώρους της άτολμα, ίσως γιατί δεν έχει αντιληφθεί τη σημασία τους για την ποιότητα ζωής των πολιτών ή και γιατί δεν έχει τις δυνάμεις να αντιδράσει στο νεογενές δόγμα της εμπορευματοποίησής τους. Πρώτη προτεραιότητα για την Αθήνα είναι να διασώσει κάθε ελεύθερο χώρο της, από το Γουδί μέχρι τον Ελαιώνα και από το πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού μέχρι το Κτή­μα Συγγρού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχει χώρος για ισορροπία μεταξύ της διατήρησης των πόρων από τη μία και της φιλοξενίας κοινωφελών ή και εμπορικών χρήσεων από την άλλη. Ειδικά όμως ως προς το Ελληνικό, η νέα (ιδιαίτερα μετά και την πυρκαγιά στην Πάρνηθα) προτεραιότη­τα πρέπει να είναι ένα μητροπολιτικό πάρκο χωρίς εκπτώσεις για οικιστική αξιοποίηση. Προτεραιότητα επίσης πρέπει να είναι το (οριστικό) άνοιγμα της πόλης προς τη θάλασσα. Αν οι Ολυμπιακοί Αγώνες κέρδισαν κάποιες μάχες, ο πόλεμος ακόμη δεν κερδίθηκε. Φαίνεται ότι τα συμφέροντα που εκ­μεταλλεύονται τις παραλίες είναι πιο ισχυρά ακόμα και από τους νόμους που προβλέ­πουν τι επιτρέπεται στις παραλίες. Προτε­ραιότητα είναι τέλος να κερδιθούν και νέοι χώροι. Άλλωστε αυτό που χρειάζεται η Αθήνα είναι κάτι σαν «βελονισμό». Πολλοί μικροί ελεύθεροι -και πράσινοι- χώροι σε ό­λη την πόλη.

 

Τομή 6η: Η διαχείριση περιβαλλοντι­κών προβλημάτων

 

Η Αθήνα, όπως και κάθε πόλη αυτού του μεγέθους, έχει να αντιμετωπίσει μείζονα περιβαλλοντικά προβλήματα. Αν κάποια α­πό αυτά ξεχωρίζουν είναι η αέρια ρύπανση και η διαχείριση των απορριμμάτων. Ειδικά ως προς το δεύτερο η λύση δεν είναι άλλη από τη σταδιακή μετακίνηση από τους χώ­ρους υγειονομικής ταφής απορριμμάτων (ΧΥΤΑ) στους χώρους υγειονομικής ταφής υπολειμμάτων (ΧΥΤΥ). Αυτό σημαίνει μαζι­κά προγράμματα επαναχρησιμοποίησης, διαλογής στην πηγή και ανακύκλωσης και σε 2η φάση -και μόνο- καύση των υπολειμ­μάτων που περισσεύουν. Άλλωστε η καύση δεν είναι η μαγική λύση όπως κάποιοι πλα­σιέ της διατείνονται, ούτε και πρέπει να ε­φαρμόζεται ώστε «να μη χρειάζεται να τα­λαιπωρούμαστε με την ανακύκλωση».

 

Τομή 7η: Η αναγέννηση της γειτονιάς

 

Η πόλη σταδιακά χάνει την έννοια της γειτονιάς που έτσι κι αλλιώς βρίσκεται σε πολεοδομική και κοινωνική κρίση. Ακούγε­ται ρομαντικό να αναγεννήσουμε τις γειτο­νιές και μάλλον είναι. Όμως τρόποι για ενι­σχύσουμε τη συνοχή τους υπάρχουν, όπως λ.χ. τοπικά συμβούλια, μεταφορά δημοτι­κών και δημόσιων υπηρεσιών σε υποβαθμι­σμένες περιοχές, δίκτυα επικοινωνίας των πολιτών και ανοικτές συνελεύσεις.

 

Τομή 8η: Ο πολιτισμός που αναδεικνύει την πόλη

 

Ο πολιτισμός για την πόλη συχνά αφο­ρά -ή και εξαντλείται- σε συναυλίες στην πλατεία Συντάγματος. Όμως η πόλη οφεί­λει μία άλλη σχέση με τον πολιτισμό. Να αναδείξει μέσα από αυτόν τις καταχωμένες μνήμες της, λ.χ. μέσα από ένα δρώμενο που θα πραγματοποιηθεί στην Ιερά Οδό, έναν από τους μοναδικούς δρόμους της πόλης που ακολουθεί την αρχαία της χά­ραξη. Να δρομολογήσει πολιτιστικά γεγο­νότα που θα υποστηρίζουν τη «δημόσια α­νυπακοή», την αντίδραση δηλαδή στα κα­κώς κείμενα της πόλης, όπως π.χ. ένα ά­θλιο ομοίωμα καζίνο μπροστά από τα ξενυχτάδικα της Ιεράς Οδού. Να χρησιμο­ποιήσει τον πολιτισμό για την ενσωμάτω­ση των μεταναστών στη ζωή της πόλης. Και τέλος να διεκδικήσει τους ανοικτούς της χώρους, που σήμερα διεκδικούνται α­πό κάθε φύσης συμφέροντα.

 

Τομή 9η: Η νέα επιχειρηματικότητα

 

Η Αθήνα για να διατηρήσει τις προοπτι­κές της πρέπει να γίνει περισσότερο εξω­στρεφής. Να διεκδικήσει όπως άλλες πό­λεις στο εξωτερικό επιχειρηματικές δράσεις που θα ενισχύσουν σε διεθνές επίπεδο το μητροπολιτικό της χαρακτήρα. Η νέα αυτή επιχειρηματικότητα προϋποθέτει, όμως, ι­κανοποιητικές δημόσιες και δημοτικές υπη­ρεσίες, δυναμισμό στις αγορές, εξυπηρετι­κά μέσα μεταφοράς, υποδομές φιλοξενίας, καλή ποιότητα ζωής και ικανοποιητικό σύ­στημα υπηρεσιών υγείας. Αρκετά από τα παραπάνω ακόμα εκκρεμούν, με αποτέλε­σμα οι επενδυτές να αποθαρρύνονται και οι ευκαιρίες να χάνουν τη δυναμική τους.

 

Τομή 10η: Η φορολογική ανατροπή

 

Σήμερα όλες οι πόλεις, και όχι μόνο η Αθήνα, εξαρτώνται από την κεντρική χρη­ματοδότηση με αποτέλεσμα συχνά η εκά­στοτε κυβέρνηση να χειραγωγεί τους δήμους απελευθερώνοντας ή μη τους πόρους που δικαιούνται. Αν υπάρχει μία λύση, αυ­τή είναι μέρος της φορολογίας εισοδήματος να εισπράττεται απευθείας από τις πόλεις, ώστε οι άρχοντές τους να γνωρίζουν τι πό­ρους διαθέτουν και να είναι έτσι σε θέση να καταρτίζουν τετραετείς προϋπολογισμούς που σίγουρα θα ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες των πόλεων.

 

Αντί επιλόγου

 

Είναι βέβαιο ότι η Αθήνα που θέλουμε απέ­χει πολύ από τη σημερινή Αθήνα. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σημερινή Αθήνα δεν έχει δυ­νάμεις, ότι δεν διαθέτει πλεονεκτήματα, ότι δεν έχει ανθρώπους που ενδιαφέρονται γι’ αυτή. Η 11η τομή είναι να ενεργοποιηθούν οι δυνάμεις, τα πλεονεκτήματα και προπα­ντός οι άνθρωποι. Πριν είναι πολύ αργά.

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στις ειδικές εκδόσεις της Εφημερίδας «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ- The Economist», τεύχος Αυγούστου 2007, σ. 22-23.