ΣτΕ 279/2016 [Παράνομος καθορισμός χώρου για την ανέγερση σχολείου]
Περίληψη
– Η επιλογή του μείζονος ακινήτου, στο οποίο περιλαμβάνεται το ακίνητο των αιτούντων, έγινε με την προοπτική της ανέγερσης σε αυτό δύο δημοτικών σχολείων, με βάση τις ανάγκες σε σχολικούς χώρους που επεσήμανε ο Ο.Σ.Κ. Οι ειδικοί ισχυρισμοί που υπέβαλαν οι αιτούντες με την ένστασή τους σχετικά με την ύπαρξη δύο άλλων ακινήτων, ιδιοκτησίας του Δήμου Αθηναίων και του Δημοσίου αντίστοιχα, επαρκούς εμβαδού και ευρισκόμενων στην ίδια περιοχή, δεν αντιμετωπίσθηκαν καθόλου από τη Διοίκηση, η οποία αγνόησε τους εναλλακτικούς χώρους αθλητικών εγκαταστάσεων και παλαιών στρατιωτικών εγκαταστάσεων που πρότειναν οι αιτούντες και αρκέσθηκε στο γεγονός της επιλογής του ακινήτου από την αρμόδια Επιτροπή του Ο.Σ.Κ.
– Εξάλλου, επιβάλλεται ειδικός περιορισμός στη δόμηση των επί της οδού Πειραιώς νέων εγκαταστάσεων, με την υποχρέωση υποχώρησης κατά 15 μέτρα της γραμμής δόμησης, εφόσον στο οικόπεδο κατασκευάζεται κτίριο βάθους τουλάχιστο 9 μέτρων, τούτο δε επάγεται ουσιώδη μείωση της δομήσιμης επιφάνειας του επιλεγέντος ακινήτου.
– Η προσβαλλόμενη πράξη δεν αιτιολογείται νομίμως, όπως βασίμως προσβάλλεται, και η κρινόμενη αίτηση πρέπει να γίνει δεκτή και να ακυρωθεί το προσβαλλόμενο π.δ/μα, κατά το πληττόμενο μέρος του.
Πρόεδρος: Ν. Ρόζος
Εισηγητής: Μ. Τριπολιτσιώτη
Δικηγόροι: Σπυρ. Παπαγεωργίου, Β. Κορκίζογλου
Βασικές Σκέψεις
- Επειδή, το άρθρο 24 παρ. 2 του Συντάγματος επιτάσσει τον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό χάριν της λειτουργικότητας και ανάπτυξης των οικισμών και της εξασφάλισης των καλύτερων όρων διαβίωσης. Κατά την έννοια αυτής της συνταγματικής διάταξης, ουσιώδες στοιχείο του ρυμοτομικού σχεδίου είναι ο καθορισμός της θέσης των δημόσιων, δημοτικών και κοινωφελών κτιρίων, ώστε αυτή να είναι η ενδεδειγμένη ενόψει τόσο του σκοπού, τον οποίο εξυπηρετούν τα εν λόγω κτίρια, όσο και της σχέσης τους προς τα λοιπά στοιχεία του σχεδίου πόλεως (ΣτΕ 813/2004 Ολ., 194/2007). Προς την παραπάνω συνταγματική επιταγή εναρμονίζονται οι διατάξεις της ισχύουσας πολεοδομικής νομοθεσίας. Ειδικότερα, κατά την έννοια των διατάξεων των άρθρων 152, 153 και 154 του κυρωθέντος με το π.δ. της 4.7/17.7.1999 (Δ΄ 580) Κώδικα Βασικής Πολεοδομικής Νομοθεσίας (Κ.Β.Π.Ν.), με τα οποία αποδίδονται αφενός τα άρθρα 1 έως 3 και 70 του από 17.7/16.8.1923 ν.δ. (Α΄ 228) και αφετέρου τα άρθρα 19 παρ. 3 και 21 παρ. 2 του από 3/22.4.1929 π.δ. (Α΄ 155), και των διατάξεων του άρθρου 31 παρ. 3 του ισχύοντος ν.1577/1985 (Α΄ 210), οι οποίες τυγχάνουν εφαρμογής εν προκειμένω δυνάμει του άρθρου 29 παρ. 1 περ. β΄ του ν. 2831/ 2000, και οι οποίες είναι ερμηνευτέες υπό το φως των επιταγών του ως άνω άρθρου 24 παρ. 2 του Συντάγματος, η τροποποίηση σχεδίου πόλεως, η οποία κατ’ αρχήν θεσπίζεται κατά την ανέλεγκτη ουσιαστική κρίση της πολεοδομικής αρχής (ΣτΕ 3241/2005, 4146/2001), πρέπει να αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση των αναγκών της πόλης από άποψη υγιεινής, ασφάλειας, οικονομίας και αισθητικής και στην αρτιότερη διαρρύθμισή της. Περαιτέρω, οι τροποποιήσεις ρυμοτομικών σχεδίων επιβάλλεται να αιτιολογούνται με βάση πολεοδομικά κριτήρια, η αιτιολογία δε αυτή, η οποία πρέπει να είναι ειδικότερη σε περίπτωση εντοπισμένης τροποποίησης, μπορεί να προκύπτει από τα στοιχεία του φακέλου (ΣτΕ 2086/2006, 3117/2004, 3440/2002 κ.ά.). Συγκεκριμένα, ο καθορισμός χώρου στο ρυμοτομικό σχέδιο ως κατάλληλου για την ανέγερση δημόσιου, δημοτικού ή κοινής εν γένει ωφέλειας κτιρίου, γίνεται με βάση πολεοδομικά κριτήρια και πρέπει κατ’ αρχήν να αιτιολογείται από την άποψη της ανάγκης ανέγερσης του κτιρίου και της καταλληλότητας του χώρου (ΣτΕ 2867/2007, 1301/2005). Ειδικότερη αιτιολογία ως προς την επιλογή του συγκεκριμένου χώρου έναντι άλλων δεν απαιτείται, εκτός εάν είχαν προβληθεί από τους ενδιαφερομένους ουσιώδεις ισχυρισμοί ενώπιον του οργάνου, το οποίο έχει την αποφασιστική αρμοδιότητα για την τροποποίηση του σχεδίου πόλεως (ΣτΕ 4512/2014, 2271/2008, 1515/2008, 2338/2002, 3005/1998, 5213/1996, 942/1988 κ.ά.).
- Επειδή, με την 45835/4.11.2004 απόφαση του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. (Δ’ 1063) τροποποιήθηκε το εγκριθέν με την 255/45/4.1.1988 απόφαση του αυτού Υπουργού (Δ΄ 80) Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο των Δήμων Αθηναίων, Ταύρου, Αγίου Ιωάννη Ρέντη, Μοσχάτου και Πειραιά στο τμήμα της οδού Πειραιώς που έχει χαρακτηρισθεί ως παραδοσιακό με το από 17.4.1996 π.δ. (Δ’ 510), με τον καθορισμό χρήσεων και συντελεστών δόμησης κατά τομείς. Στην παρ.1 περ.Β1 της απόφασης αυτής ορίζονται τα ακόλουθα: «Κατά τη σύνταξη της πολεοδομικής μελέτης πρέπει να ληφθούν υπόψη τα εξής: α. Σε όλο το μήκος της οδού Πειραιώς, οι νέες εγκαταστάσεις τοποθετούνται σε απόσταση 15 μέτρων από τη ρυμοτομική γραμμή, με την προϋπόθεση ότι δύναται να κατασκευάζεται κτίριο βάθους τουλάχιστον 9 μέτρων. Η απόσταση της γραμμής δόμησης από τη ρυμοτομική γραμμή παραμένει ελεύθερη, φυτεύεται υποχρεωτικά, δεν χρησιμοποιείται για στάθμευση και δεν περιφράσσεται, επιτρέπεται δε μόνο μια είσοδος ανά κτίριο και μια είσοδος – έξοδος υπογείων χώρων στάθμευσης. …».
- Επειδή, με την 37237/ΣΤ1/28.3.2007 απόφαση της Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων καθορίσθηκαν τα κριτήρια καταλληλότητας και επιλογής χώρων για την ανέγερση δημόσιων διδακτηρίων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και χώρων όπου υπάρχουν κτίρια κατάλληλα για στέγαση σχολικών μονάδων (Β΄ 635). Τα κριτήρια αυτά αφορούν τη χωροταξική κατανομή, το συσχετισμό με το πολεοδομικό σχέδιο και τις αποστάσεις, την προσπέλαση – προσβασιμότητα, τις οχλούσες χρήσεις του περιβάλλοντος χώρου καθώς και το εμβαδόν και τα τεχνικά χαρακτηριστικά των χώρων. Στην παρ.4 της απόφασης αναφέρεται ότι «Το εμβαδόν των απαιτουμένων χώρων για ανέγερση σχολικών κτιρίων ανά βαθμίδα εκπαίδευσης και αριθμό μαθητών είναι: 4.1 … 4.3 περίπου 1.850 τ.μ. για 3θέσιο Δημοτικό Σχολείο, 90 μαθητών, 4.4 περίπου 2.600 τ.μ. για 6θέσιο Δημοτικό Σχολείο 180 μαθητών, 4.5 …».
- Επειδή, όπως προκύπτει εν προκειμένω από τα στοιχεία του φακέλου, με την 1060029/5775/0010/27.7.2000 κοινή απόφαση των Υφυπουργών Οικονομικών και Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (Δ’ 523/10.8.2000), όπως διορθώθηκε (Δ’ 557/7.9.2000) κηρύχθηκε αναγκαστική απαλλοτρίωση έκτασης, εμβαδού 1970 μ2, για την ανέγερση διδακτηρίου των 149ου και 157ου Δημοτικών Σχολείων Αθηνών. Η εν λόγω έκταση βρίσκεται στην περιοχή του Δήμου Αθηναίων, μεταξύ των οδών Αλκμήνης – Πάλλαντος – Πειραιώς και Αλόπης και σε αυτήν περιλαμβάνεται και το αναφερόμενο στη σκέψη 1 ακίνητο, εμβαδού 679,36 τ.μ. Το επίμαχο οικοδομικό τετράγωνο περιλαμβάνεται στο τμήμα της οδού Πειραιώς που έχει χαρακτηρισθεί ως παραδοσιακό κατά τα αναφερόμενα στη σκέψη 3 με το από 17.4.1996 π.δ/γμα (Δ’ 510) και διέπεται από τις αναφερόμενες στην αυτή σκέψη 3 διατάξεις του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου του Δήμου Αθηναίων. Με τις 1675/2004 και 3301/2005 αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας, η πρώτη από τις οποίες εκδόθηκε ύστερα από αίτηση ακυρώσεως των και νυν αιτούντων, η δε δεύτερη ύστερα από αίτηση ακυρώσεως ιδιοκτητών άλλου ακινήτου, περιλαμβανόμενου στην έκταση που απαλλοτριώθηκε, η παραπάνω 1060029/5775/0010/27.7.2000 κοινή υπουργική απόφαση ακυρώθηκε, για το λόγο ότι δεν είχε προηγηθεί πολεοδομικός αφορισμός της έκτασης ως χώρου για την ανέγερση σχολικού κτιρίου. Εξάλλου, με το ΕΓ 32-Τ1/16426/22.7.2003 έγγραφο του Ο.Σ.Κ. ζητήθηκε ο χαρακτηρισμός ως σχολικών χώρων 41 οικοπέδων στο Δήμο Αθηναίων, στα οποία περιλαμβανόταν και έκταση εμβαδού 1.970 τ.μ., στο αναφερόμενο στη σκέψη 1 Ο.Τ. 76 της περιοχής 58 του Δήμου, προοριζόμενη για τη στέγαση των 149ου και 157ου Δημοτικών Σχολείων. Κατόπιν αυτού, με την 2669/3.11.2003 πράξη του το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Αθηναίων ενέκρινε την τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου στο επίμαχο τμήμα του Ο.Τ.76/58. Κατά της παραπάνω πράξης οι αιτούντες υπέβαλαν την 45/1877/12.12.2003 ένσταση, με την οποία προέβαλαν ότι δεν ερευνήθηκε η ύπαρξη άλλων χώρων για την ανέγερση των σχολείων και υπέδειξαν την ύπαρξη άλλων ακινήτων στην ίδια περιοχή για την εξυπηρέτηση του εν λόγω σκοπού, ειδικότερα δε υπέδειξαν έκταση του Δήμου Αθηναίων με αθλητικές εγκαταστάσεις, εμβαδού περίπου 25 στρεμμάτων, ευρισκόμενη στη διασταύρωση των οδών Πειραιώς και Π. Ράλλη, καθώς και έκταση του Δημοσίου με παλαιές στρατιωτικές εγκαταστάσεις, εμβαδού 10 περίπου στρεμμάτων, επί της οδού Πειραιώς και με πρόσοψη σε αυτήν. Η ένσταση των αιτούντων απορρίφθηκε με την 4385/29.12.2004 πράξη του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Αθηναίων, ύστερα από την από 19.11.2004 εισήγηση της Διεύθυνσης Σχεδίου Πόλης, στην οποία αναφέρεται ότι η επιλογή του χώρου έγινε από την αρμόδια Επιτροπή του Ο.Σ.Κ. Περαιτέρω, στο από 11.3.2005 πρακτικό καταλληλότητας της Επιτροπής του άρθρου 3 του ν. 513/1976 επισημαίνεται ότι είναι αναγκαία η εξασφάλιση νέου κατάλληλου δημόσιου διδακτηρίου για τις ανάγκες του 149ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών, το οποίο στεγάζεται σε μισθωμένο κτίριο στην οδό Αγαθοδαίμονος 39-41, στα Κάτω Πετράλωνα, σε έξι αίθουσες διδασκαλίας, με 89 μαθητές σε πρωινή βάρδια, και, παρότι ολοήμερο, στερείται κατάλληλου χώρου σίτισης και ειδικών αιθουσών. Στο ίδιο πρακτικό αναφέρεται ότι το προτεινόμενο οικόπεδο επί των οδών Πειραιώς, Αλόπης, Αλκμήνης και Πάλλαντος, εμβαδού περίπου 2.000 τ.μ., καλύπτει το Ο.Τ.76/58 του Δήμου Αθηναίων στην περιοχή των Κάτω Πετραλώνων, με εξαίρεση το τμήμα στη συμβολή των οδών Πειραιώς και Πάλλαντος, στο οποίο υπάρχει τριώροφη οικοδομή. Κατά τα διαλαμβανόμενα στο πρακτικό, όλοι οι δρόμοι, εκτός της οδού Πειραιώς, είναι ήπιας κυκλοφορίας, το δε κτίσμα στη συμβολή των οδών Πειραιώς και Πάλλαντος προσφέρει προστασία από το θόρυβο της οδού Πειραιώς, ενώ μέσα στο οικόπεδο υπάρχουν διάσπαρτα ισόγεια παλαιά κτίσματα με χρήσεις αποθηκευτικών ή βιοτεχνικών χώρων. Στη συνέχεια, με τις 220/18.10.2005 και 53/7.3.2007 γνωμοδοτήσεις του το Κ.Σ.Χ.Ο.Π. γνωμοδότησε θετικά για την επίμαχη τροποποίηση ενόψει των αναγκών της περιοχής για χώρους εκπαίδευσης και της επιλογής του συγκεκριμένου χώρου από τον Ο.Σ.Κ., καθώς και της αναβάθμισης της αισθητικής και της λειτουργικότητας της πόλης στην οδό Πειραιώς, που αποτελεί κύριο άξονα της με ιστορική αξία, σε συνδυασμό με τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στην περιοχή, λόγω της ανέγερσης των σχολείων στη θέση κτισμάτων ευτελούς κατασκευής ή κτιρίων αποθηκών χωρίς ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Ακολούθησε η έκδοση του προσβαλλόμενου π.δ/τος με το οποίο εγκρίθηκε η τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου του Δήμου Αθηναίων, στο τμήμα της πόλης που έχει κηρυχθεί ως παραδοσιακό με το από 17.4.1996 π.δ. και ειδικότερα στο Ο.Τ. 76 της περιοχής 58, με τον καθορισμό χώρου, εμβαδού 1970 τ.μ., για την ανέγερση σχολείου, στον οποίο περιλαμβάνεται και το επίδικο ακίνητο των αιτούντων. Στο άρθρο 2 του διατάγματος καθορίζονται οι όροι δόμησης του αφοριζόμενου χώρου, περαιτέρω δε ορίζεται ότι ισχύουν και τα αναφερόμενα στην παράγραφο 1 περ. Β1α της προαναφερόμενης 45835/4.11.2004 απόφασης του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., με την οποία τροποποιείται το Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο.
- Επειδή, με την αίτηση και το από 14.10.2013 δικόγραφο προσθέτων λόγων, ορθώς ερμηνευόμενα, προβάλλεται ότι το προσβαλλόμενο π.δ/μα, κατά το πληττόμενο μέρος του, δεν αιτιολογείται νομίμως, διότι δεν υπήρξε κρίση της Διοίκησης για την καταλληλότητα των άλλων εκτάσεων που υπέδειξαν με την ένστασή τους οι αιτούντες, αλλά και επειδή το επίδικο ακίνητο είναι ακατάλληλο για την εξυπηρέτηση του επιδιωκόμενου σκοπού, λόγω των δεσμεύσεων που επιβάλλονται δυνάμει της προαναφερόμενης 45835/4.11.2004 απόφασης του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. καθώς και των κριτηρίων της 37237/ΣΤ1/2.4.2007 υπουργικής απόφασης αναφορικά με το εμβαδόν των χώρων που επιλέγονται για την ανέγερση σχολικών μονάδων. Όπως προκύπτει από τα διαλαμβανόμενα στην προηγούμενη σκέψη, η επιλογή του μείζονος ακινήτου, εμβαδού 1970 τ.μ., στο οποίο περιλαμβάνεται το ακίνητο των αιτούντων, έγινε με την προοπτική της ανέγερσης σε αυτό δύο δημοτικών σχολείων, με βάση τις ανάγκες σε σχολικούς χώρους που επεσήμανε ο Ο.Σ.Κ. στο ΕΓ 32-Τ1/16426/22.7.2003 έγγραφό του. Οι ειδικοί ισχυρισμοί που υπέβαλαν οι αιτούντες με την ένστασή τους σχετικά με την ύπαρξη δύο άλλων ακινήτων, ιδιοκτησίας του Δήμου Αθηναίων και του Δημοσίου αντίστοιχα, επαρκούς εμβαδού και ευρισκόμενων στην ίδια περιοχή, δεν αντιμετωπίσθηκαν καθόλου από τη Διοίκηση, η οποία αγνόησε τους εναλλακτικούς χώρους αθλητικών εγκαταστάσεων και παλαιών στρατιωτικών εγκαταστάσεων που πρότειναν οι αιτούντες και αρκέσθηκε στο γεγονός της επιλογής του ακινήτου από την αρμόδια Επιτροπή του Ο.Σ.Κ. (πρβλ. ΣτΕ 4512/2014). Εξάλλου, με την παρ.1 περ.Β1α της τροποποιητικής του Γ.Π.Σ. 45835/4.11.2004 απόφασης του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., στην οποία ρητώς παραπέμπει το προσβαλλόμενο π.δ/μα, επιβάλλεται ειδικός περιορισμός στη δόμηση των επί της οδού Πειραιώς νέων εγκαταστάσεων, με την υποχρέωση υποχώρησης κατά 15 μέτρα της γραμμής δόμησης, εφόσον στο οικόπεδο κατασκευάζεται κτίριο βάθους τουλάχιστο 9 μέτρων, τούτο δε επάγεται ουσιώδη μείωση της δομήσιμης επιφάνειας του επιλεγέντος ακινήτου. Τέλος, το εμβαδόν του ακινήτου αυτού, ανερχόμενο σε 1.970 τ.μ. και υποκείμενο σε περαιτέρω περιορισμό ενόψει της παραπάνω ρύθμισης, είναι σε κάθε περίπτωση ανεπαρκές για την ανέγερση των 149ου και 157ου Δημοτικών Σχολείων, εφόσον, όπως αναφέρεται στο από 11.3.2005 πρακτικό καταλληλότητας της Επιτροπής του άρθρου 3 του ν. 513/1976, μόνον το 149ο Δημοτικό Σχολείο έχει 89 μαθητές, σύμφωνα δε με τη 37237/ΣΤ1/2.4.2007 υπουργική απόφαση, για 3θέσιο Δημοτικό Σχολείο δυναμικότητας 90 μαθητών απαιτείται ακίνητο εμβαδού 1.850 τ.μ., ενώ για 6θέσιο Δημοτικό Σχολείο 180 μαθητών απαιτείται ακίνητο εμβαδού 2.600 τ.μ. Για τους παραπάνω λόγους, η προσβαλλόμενη πράξη δεν αιτιολογείται νομίμως, όπως βασίμως προβάλλεται, και η κρινόμενη αίτηση πρέπει να γίνει δεκτή και να ακυρωθεί το προσβαλλόμενο π.δ/μα, κατά το πληττόμενο μέρος του, καθίσταται δε αλυσιτελής η εξέταση των άλλων λόγων ακυρώσεως.
